Category: iACT blog

Portreti i një shteti

Portreti i një shteti

Në vështrimin e ontologjisë, realiteti është fenomen relativ. Në bazë të këtij konstatimi, themi që nuk ekziston një realitet i vetëm, por realitete të ndryshëm që bashkëjetojnë. Nëse i qasemi me këtë frymë përshkrimit të identitetit malazez, duke u bazuar në analiza të mirëfillta të proceseve shoqërore, kohore dhe historike, arrijmë në përfundimin se identiteti malazez është një konstrukt i shtresëzuar apo një bashkësi e realiteteve që e përfaqësojnë. Ky konstatim sot përbën karakteristikën emblematike të Malit të Zi, multikulturalizmin, të faktuar në Kushtetutë, Konventat ndërkombëtare të ratifikuara dhe ligjin për të drejtat dhe liritë e pakicave.

Gjeneza

Interesi për ta studiuar në tërësi kompleksitetin e identiteteve kulturore lindi me shfaqjen e komuniteteve transnacionale, ku multikulturalizmi ndikoi në nivel personal, në marrëdhëniet ndërpersonale, e rrjedhimisht kolektive, në perceptimin dhe reflektimin mbi identitetin; Kush jam/jemi dhe çfarë vlerash përfaqësoj/më? Shoqëria malazeze, që në kohërat e organizimit primitiv shoqëror, njihet me konceptin e identitetit të shtresëzuar. Mendohet se gjithçka filloi me mpleksjen midis fiseve të sllavëve të jugut dhe shqiptarëve. Gojëdhënat popullore sugjerojnë se disa fise malazeze janë produkte të degëzimit të vëllazërimeve midis serbëve dhe shqiptarëve. Janë përshkruar lëvizjet e barinjve të Shqipërisë së Veriut dhe të Zetës gjatë gjithë Mesjetës, si rrjedhojë e të cilave u krijuan marrëdhënie fisnore që prisnin kufij fetarë dhe etnikë. Nga ky këndvështrim, me interes të veçantë është studimi i trashëgimisë kulturore për të kuptuar më mirë identitetin e shtresëzuar malazez. Ndërkaq, Ballkani njihet në histori si vend i shkëbimeve midis popujve, ku më tipiket ishin lidhjet mes familjeve princërore të periudhës së Mesjetës. Veçanërisht, bien në sy martesat e përfaqësuesëve të tre brezave të familjes sundimtare të Zetës, Gjuragj, Stefan dhe Ivan Crnojeviqit, me të bijat e Zahariajve, Kastriotëve dhe Arianitëve. Historia e shenjtores Angjelinë, vajzës së fisnikut dhe prijësit shqiptar me kryeqendër në Kaninë, Gjergj Arianitit, e cila u martua me despotin serb, Stefan Brankoviqin, është një tjetër rast i cili dëshmon ndërthurjet dinastike në katër anët e horizontit ballkanik, si dhe shtrirjen gjeografike, të gjithanshme të lidhjeve midis serbëve dhe shqiptarëve. Martesat politike kanë forcuar aleancën, e cila, supozohet se ka qenë kundërpërgjigje ndaj ndryshimit rrënjësor, kulturor që po i kanosej strukturës së rajonit me ardhjen e Perandorisë Osmane. Besëlidhja e Lezhës në vitin 1444, ku mori pjesë edhe Stefan Crnojeviqi, së bashku me djemtë e tij, Gjergjin dhe Gjonin (Ivani), mund të konsiderohet një ngjarje përbashkuese në luftën për liri. Mirëpo, diskursi mbizotërues i ligjërimit akademik dhe publik sot këmbëngul që të anashkalohet perspetiva historike e “fuzionimit” të serbëve dhe shqiptarëve, duke mos e përdorur si pikënisje për ta zbërthyer dhe shpjeguar identitetin e shtresëzuar malazez. Përkundrazi, “dikotomia institucionale malazeze është shfaqur në dy forma; përmes përpjekjes për t`i qendruar pranë rrënjëve dhe vatrës serbe, ose e kundërta e saj, për ta afirmuar shkencërisht identitetin njëmijë-vjeçar malazez”. (Vojvodiq, 2016) Në kundërshtim të dy hipotezave të mësipërme dhe qëndrimeve të konsumuara, vijon konstatimi se ”grupet etnike dhe kulturat nuk kanë qenë asnjëherë entitete me kohëzgjatje të pafundme kohore, as me një vetëpërcaktim të krijuar në mënyrë të pavarur nga kontaktet me jashtë.” (Doja, 2009:153) Rrjedhimisht, kuptimi i identitetit malazez si një produkt i shkallës më të lartë të ndërveprimit midis grupeve etinike nuk synon zhdukjen apo çbërjen e tij, por përshkrimin e saktë të natyrës së tij. Ky aspekt përbën vlerën thelbësore të karakterit të depozituar të tij sot. Me qëllim portretizimin e saktë të Malit të Zi, e shikoj si një çështje me rëndësi të veçantë, risjelljen në vëmendjen publike dhe hapjen e diskutimit rreth këtij dimensioni historik, bazuar në vlerësimin mbi baza konkrete të historisë, marrëdhënieve dhe lidhjeve ndërshekullore midis malazezëve dhe shqiptarëve. Në këtë mënyrë, kontribuojmë që trashëgimia historike e së kaluares të shndërrohet në një kapital të rëndësishëm të së tashmes. Për më tepër, të ndërgjegjësohesh rreth unitetit dinamik të Malit të Zi do të thotë t’ja pranosh karakterin sintetik të një qytetërimi europian.

Aspekti fetar dhe gjuhësor

I gjendur në vijën ndarëse midis Perëndimit dhe Lindjes, në aspektin gjeografik, politik, fetar dhe atë kulturor, Ballkani ka qenë gjithmonë vatër e përplasjeve të forta ideologjike. Periudha e pushtimit osman ka shkaktuar ndryshimet më të thella shoqërore dhe kulturore në hapësirën e tij, të cilat diktuan ashpërsimin e strategjive të njejtësimit dhe të ruajtjes së kufijve etnikë. Tek serbët, koncepti i kombësisë vijon të jetë ngushtësisht i lidhur me fenë, kështu që, si sot edhe atëmot, “etnicizimi i fesë” për serbët ishte një mënyrë e përcaktimit të kufijve etnikë. Shoqëria bashkohej rreth një patriarku, pra organizohej dhe sillej rreth figurave atërore. Kjo ka ndikuar që përpjekja për ta orientuar vetëdijen shoqërore drejt funksionimit dhe veprimit brenda kornizave të një shteti ligjor të përballet me rezistencë të gjërë dhe ndodh pikërisht për shkak të rrënjëve gjërësisht të përhapura të moralit patriarkal. Mënyra e dyfishtë e ushtrimit të pushtetit mbizotëron kulturën politike, ku praktikat rënduese burokratike dhe arbitrariteti përdoren për t’i bllokuar efektivisht idetë at’sfiduese. Mirëpo, dhe pse i përshfaqur në forma të ndryshme, morali patriarkal është një karakteristikë e të gjithë popujve të rajonit të Ballkanit Perëndimor. Jetëgjatësia e tij nuk përbën çudi, pasi shoqëritë e organizuara sipas modelit patriarkal në momentin që privohen nga prania e kryepushtetarit apo babait, shndërrohen në sisteme entropike në rrezik që t’i nënshtrohen kaosit. Falë historisë së pasur me konflikte, frika jonë nga rreziku i kaosit që do të prodhonte ndryshimi i status quo-së është kthyer në paranojë të përgjithshme. Për t’i shpëtuar kaosit, babai apo kryepushtetari, vepron në drejtim të “materies entropike”, për të vënë rregull dhe kanalizuar energjinë e cila, në fakt, prodhohet nga vetë ai.

Ndryshe nga serbët, shqiptarët kanë përdorur një strategji tjetër në përcaktimin e kufijve etnikë. Shqiptarët njihen botërisht si populli i lashtë, ilir dhe i krishterë. Akademiku i shquar shqiptarë Alban Doja i cili e ka studiuar në thellësi çështjen e përdorimin politik të fesë në rindërtimin e identiteve, nga ku është frymëzuar ky segment i këtij shkrimi, ndër të tjera shprehet në lidhje me rastin shqiptarë se “me perandorinë bizantine ata hynë gjithnjë e më tepër në orbitën e krishtërimit të Lindjes, për shkak të pozicionit të tyre gjeografik, si edhe për rrjedhojë arsyesh të ndryshme politike dhe historike, ja arritën t’a ruajnë prapavijën perëndimore.” Në vijim ai shpjegon se ky fenomen do të manifestohej më pas ne momente të ndryshme përgjatë historisë, veçanërisht rreth çështjes së identitetit. Me evoluimin e strukturës fetare, shqiptarët refuzuan etnicizimin mbi bazën fetare, duke u shndërruar në të vetmin popull “transfetar” të Ballkanit. Identiteti i shqiptarëve u ndërtua kryesisht mbi bazën e gjuhës. Aq e fortë ka qenë kjo dukuri, sa u kthye në një ideologji të vërtetë mbi themelet e së cilës u zhvillua lëvizja e Rilindjes Kombëtare e popillit shqiptarë, nga mesi i shekullit XIX e deri në shpalljen e pavarësisë në vitin 1912. Fryma rilindase mbështetej në shtyllat e autonomisë dhe pavarësisë, në ndjenjën e kombësisë, identitetit, individualitetit dhe tendencës për të kapërcyer prirjet e lokalizmit dhe të separatizmit patriarkal feudal. Prijësit e saj ishin elita intelektuale, e cila përpunoi dora-dorës idetë për të drejtat e kombit, të plotësuara me ato iluministe për kulturën dhe zhvillimin ekonomik. Nëse zhvendosim vëmendjen tek malazezët, vërejmë ngjashmëri në përpjekjet për t’a ruajtur frymën dhe “prapavijën perëndimore”, dhe pse në një kontekst të ndryshëm kohor dhe politik. Ajo që vlen të theksohet është se, nga aspekti gjuhësor, provat e leximit latin të periudhës së Duklës të cilat ruhen ende sot dëshmojnë se në hapësirën që zë Mali i Zi sot janë përqafuar vlerat e qytetërimit latin. Alfabeti dhe leximi latin, në këtë rast, flet qartë rreth vendimit në gjenezë për të zgjedhur rrugën e përqafimit të vlerave perëndimore. Nga ana tjetër, dualiteti i identitetit malazez bën që shoqëria të përballet me sfida të tjera, ku kryeson përplasja e vazhdueshme me Kishën Ortodokse serbe. Me anë të tendencës së vazhdueshme për të sulmuar dhe manipuluar politikisht çështjen identitare, si edhe duke shprehur qendrime gjithnjë shpifëse ndaj proceseve integruese dhe modernizuese të Malit të Zi, Kisha Ortodokse serbe dhe gjithçka që ajo përfaqëson sot janë kthyer në plagën kryesore të vendit. Kjo bën që morali patriarkal, sot për sot, të mbetet i pllakosur, si në strukturën familjare ashtu edhe në institucionet e shoqërisë malazeze, duke vështirësuar kornizat e brishta shtetërore dhe progresin e Malit të Zi. Margjinalizimi i Kishës Ortodokse serbe dhe ndikimit të saj në shoqërinë malazeze përbën hapin fillestar, pozitiv drejt çrrënjosjes së paternalizmit dhe tendencave lindore në Mal të Zi.

Realiteti multikulturor i Malit të Zi

Në hapësirën kohore gati njëqind vjeçare midis dy momenteve historike, vitit 1878, i cili shënon njohjen e parë të pavarësisë së Malit të Zi, si edhe viti 1997, të cilin do e quaja pikënisjen e rrugëtimit drejt shkëputjes nga bashkimi shtetëror me Serbinë dhe ndikimi politik serb, me qëllim rikthimin e pavarësisë, ndodh mbivendosja apo shtresëzimi i mëtejshëm i identitetit malazez. Produkt i kësaj periudhe është një strukturë e evoluar multietnike, multikonfesionale dhe multikulturore. Identiteti kombëtar malazez për gati një shekull konsiderohet çështje kontroverse, veçanërisht në sytë e atyre që duan ta njejtësojnë me identitetin serb. Viti 1997 shënon vitin e rizgjimit të ndjeshmërisë së re kombëtare, shoqëruar me përgjegjësi specifike ndaj përbërjes së re multikulturore, multietnike dhe multikonfesionale.

1997

Me shthurjen e Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë (SFRJ-së) dhe shkëputjen e njëpasnjëshme të republikave gjatë fillimit të viteve ‘90, nis rreshtimi i përplasjeve ideologjike dhe sentimentale, me pasojë konflikte të vazhdueshme dhe të ashpra ndëretnike, sulm të forcave ushtarake dhe policore ndaj civilëve, si edhe tentativë për spastrim etnik. Ideali vëllazërim-bashkim, shumë i dashur për jugo-nostalgjikët, atëmot dhe sot, dergjej nën flakët e tërbimit ushtarak, komanduar nga Sllobodan Millosheviqi. Serbisë iu shembën planet për ndërtimin e një shteti unitar, me përbërje ish-republikat e Jugosllavisë, i cili do të funksiononte nën komanden e Beogradit. Konflikti “naiv” i lindur fillimisht si pasojë e përplasjeve ideologjike, post-komuniste, u përshkallëzua në luftë të egër të ushtrisë ndaj civilëve, në Bosnjë dhe Hercegovinë e në Kroaci. Së shpejti, do të zbulohen planet për spastrimin etnik në Kosovë. Mali i Zi në këtë moment të historisë së përgjakshme të Ballkanit u gjend i rrethuar nga errësira e konflikteve ndëretnike dhe lufta civile. Ishte vendosmëria për t’i shkëputur lidhjet me politikën destruktive dhe represive serbe, si edhe bindja ndaj frymës euro-atlantike, çfarë e shpëtoi vendin nga lufta e brendshme civile. Millo Gjukanoviq, atë kohë një politikan i ri, karizmatik, i dalluar për nga aftësitë oratorike dhe pragmatizmi që e karakterizon edhe sot, vendos shkëputjen e lidhjeve me politikën serbe, duke u shndërruar në protagonistin kryesor të kthesës historike dhe figurën politike që ka shënuar historinë moderne të Malit të Zi. Populli malazez, dhe pse në heshtje, e ruante frymën perëndimore dhe dëshironte integrimet euro-atlantike. Këtë e konfirmoi në vitin 1997, duke mbështetur idetë e liderit të saj të ri, si edhe më vonë duke vendosur për t’a vazhduar rrugën të pavarur, me anë të referendumit të zhvilluar në vitin 2006. Diplomacia e patriarkut të ri të Malit të Zi funksionoi dhe bazohej te qasja e re që ai zgjodhi, për t’a rizgjuar ndjenjën e përkatësisë kombëtare, gjithnjë duke u treguar i kujdesshëm ndaj rolit specifik të pakicave në proceset shtetformuese. Si rrjedhojë, pavarësia e Malit të Zi do t’a pasuronte gjeopolitikën e rajonit me një realitet të ri, mirëpo procesi i brendshëm i vetëdijësimit kulturor i shoqërisë malazeze, në kuptimin e përqafimit të vlerave përendimore do të përbënte sfidën e radhës. Mendësia patriarkale, e përhapur gjërësisht në shoqërinë malazeze, nga njëra anë mund të konsiderohet rrethanë favorizuese për Gjukanoviq, në mënyrën se si ndikoi në psikologjinë e masës, e dehur dhe e “mahnitur” me karizmën e tij të padiskutueshme. Mirëpo, nga ana tjetër, mendësia patriarkale do ta vështirësonte suksesin e përpjekjeve për t’a reformuar vendin. Një malazez që është rritur me frymën patriarkale, e ka të vështirë t’i kuptojë në thelb vlerat perëndimore, si liritë themelore dhe të drejtat e njeriut, shanset e barabarta, shtetin e së drejtës, barazinë gjinore, të drejtat e minoriteteve.

Sfidat e reja për Malin e Zi

Ballkani Perëndimor po jeton sot një realitet të ri gjeopolitik, ku shumica e vendeve në rajon kanë zgjedhur integrimin në BE. Anëtarësimi i Malit të Zi në NATO e qartësoi se cilat vende të rajonit do të jenë prijëse në rrugëtimin e integrimeve euro-atlantike. Ajo që duhet theksuar është se, tejkalimi i sfidave të reja për Malin e Zi nuk duhet të kthehet në një garë hapje-mbyllje kapitujsh, por duhet shfrytëzuar si një moment ku reflektohet mbi cilësinë e procesit të integrimit. Shoqëria malazeze ka ende rrugë të gjatë për të bërë në tejkalimin e vetes, për të vendosur bazat e një zhvillimi të qendrueshëm ekonomik, politik dhe kulturor. Nëse rryma të ndryshme, herë pas here kanë dashur të ndikojnë në drejtimin gjeopolitik të vendit, duke e penguar në rrugën e zhvillimit, ky është momenti i duhur kur shoqëria malazeze duhet të reflektojë dhe të jetë e qartë rreth çështjes thelbësore – cilat vlera do të përfaqësojë në të ardhmen? Në kërkim të përgjigjes, duhet të kuptojmë se edhe në momente të vështira si ky, kur luhatjet në Perëndim po keqinterpretohen dhe po keqshfrytëzohen, format e mbrojtjes së interesave kombëtare të shoqërive perëndimore nuk kushtëzohen nga patriarkati. Patriotizmi i shoqërive përendimore konsiston në mbrojtjen e institucioneve dhe ndarjen e fuqive mes tyre. Të jesh patriot do të thotë t’i përkushtosh me gjithë qenien tënde idesë së një vendi ku e drejta gjithmonë prevalon mbi patriarkun, ku të gjithë gëzojnë shanse të barabarta, vendi ku barazia gjinore dhe të drejtat e minoriteteve janë premisë e zhvillimeve demokratizuese, pluralizmi i mendimeve, qëndrimeve, botëkuptimeve, llojshmërisë e kulturave, përceptohen si vlera, dhe jo kërcënime, dhe të tilla mbrohen me ligj. Përbërja unike, multikulturore e shoqërisë malazeze përbën potencialin e saj më të madh dhe një kapital të rëndësishëm në hartën e gjërë europiane. Këtë duhet ta çmojë, pasi nuk janë kufijtë gjeografik ata që historikisht kanë ndarë Lindjen nga Perëndimi. Përpara se ta trajtojmë si çështje politike, integrimin e vlerave perëndimore duhet ta konsiderojmë si një proces të rëndësishëm dhe të vazhdueshëm internalizimi të kulturës perëndimore. Pavarësisht trashëgimisë së trazuar historike, ne duhet të besojmë thellësisht se vlerat përendimore janë shtrati ku do të ripërtërihet Mali i Zi.


Teksti është shkruar në prill, 2018.

Publikohet për here të parë më 13 mars, 2019.

 

Oda istoriji kinematografije i filmu: Rađanje kinematografije

Oda istoriji kinematografije i filmu: Rađanje kinematografije

Piše: Vojin Ćetković

Filmska industrija je jedna od najuspješnijih industrija današnjice. Interesantna je činjenica da se kroz istoriju, kinematografija konstantno “preimenovala” i mijenjala ne bi li iznova pronalazila važno mjesto u našoj svakodnevnici. Kroz tehnologiju i inovacije, kinematografija je prevazišla granice tradicionalnog, postajući dostupna raznovrsnim i fragmentiziranim preferencijama publike. Mahom se razvoj kinematografije objašnjava i činjenicom da postoji nešto u ljudskoj prirodi što je opčinjeno pokretnim fotografijama, ili tačnije storytelling-om. Ako bih koordinisanost i uticaj masovnih medija smatrao svojevrsnom Platonovom alegorijom o pećini, moguće je reći da film u svom korjenu ima sasvim suprotan cilj. U slučaju idealnog ishoda događaja u društvu smatran je emancipatorskim sredstvom, ili možda nekom vrstom homeopatskog lijeka kolektivne svijesti. Činjenica je ipak da se film uvijek “tajno” smatrao jednim od najjačih i najuticajnijih oružija u cilju promovisanja određene kulture ili ideologije.

Ličnu ljubav prema ovoj grani umjetnosti ni sam ne mogu da obrazložim. Možda je za mene to svojevrsni bijeg od stvarnosti, da bih pronašao istu tu stvarnost, ali u nekom drugom vremenu i okruženju. Postoji nešto sasvim čarobno kako u danima zlatnih godina holivuda, crno bijelih filmova francuske produkcije tako i u modernim čudima produkcije Marvel i sl. Zadivljujuće je osjećati uzbuđenje pri svakom ulasku u bioskop a znati da je isto to uzbuđenje osjećao i čitav jedan vijek generacija prije nas.

Dijeleći ubjeđenje da se neke važne lekcije uče kroz istoriju, a isto tako duboko vjerujući u moć mudrosti prethodnih inovatora, da bi osmislili bolju budućnost važno je upoznati i prošlost. Želim da kroz seriju od  nekoliko artikala upoznam čitaoce, naročito mlade, sa istorijom kinematografije. Neka ovo bude i svojevrsna zahvalnica ovoj umjetnosti koja je uspjela da podigne kolektivnu svijest o problemima i koja je takođe u duhu konstruktivnih rješenja, predstavila jednu sasvim novu dimenziju funksionisanja društva. Hvala kinematografiji što predstavlja aktuelne probleme kroz jedan novi jezik, univerzalni jezik, vizuelni jezik kojeg mladi danas sasvim tečno koriste.

Rađanje kinematografije (1893 – 1903)

Mnogo prije selfija, Instagrama i društvenih mreža koje omogućavaju da zabilježite i podijelite svaki momenat svoga života, dva brata iz Liona predstavila su svijetu izum koji će ga zauvijek promjeniti. Činjenica je da se ni dan danas ne zna tačno ime prvog filma ikada prikazanog. Ono što znamo je to da su na današnji dan davne 1895. godine braća Ogist i Luj Limijer privatnom auditorijumu prikazali film ”Radnici izlaze iz fabrike“. Međutim filmskim rođendanom i prvom filmskom premijerom smatra se 28. decembar (1895) kada su braća Limijer po cijeni od jednog franka pariškoj publici u kafani ”Grand Cafe“ prikazali “Ulazak voza u stanicu”, “Hranjenje bebe”, “Poliveni polivač” i “Radnici izlaze iz fabrike”. Istorija kinematografije, međutim, započinje nešto ranije.

Nemoguće je govoriti o kinematografiji a ne spomenuti koliku je ulogu u tome imao izum fotografije i prvenstveno kamere. Prvi korak ka snimanju filmova načinio je američki fotograf  Edvard Mujbridž 1878. godine koji je sintezom  prvih kamera, filma sačinjenog od staklenih pločica i brze ekspozicije (izloženost filmskog negativa svijetlosti), snimio seriju fotografija konja u pokretu. Kasnije, 1882. godine izumljena je kamera koja je omogućila snimanje 12 kadrova, a već 1889. godine sa izumom negativ filma od celuloze ka snimanju prvih filmova preostao je samo jedan, poslednji korak;

Prva bitnija kompanija u svijetu kamera i djelova potrebnih za njen rad, kao i mnogih drugih, važnih izuma, bila je kompanija svjetski poznatog izumitelja Tomasa Edisona smještena u Americi, dok je odmah iza nje po veličini bila kompanija braće Limijer, u Francuskoj.

1893. godina donosi i poslednji bitni izum neophodan za rađanje filma a to je kamera filmskog formata veličine 35 mm koju je izumio asistent Tomasa Edisona. Svi ovi izumi sjedinjeni su u jednu svrhu, a to je trka ka otelotvorenju prvog filma. Važno je napomenuti da je Edison uz pomoć kinetoskopa bio taj koji je gledaocima omogućio posmatranje takozvane slike u pokretu. Međutim njegov izum bio je ograničen na jednog gledaoca koji je morao čekati svoj red da bi mogao uživati u ovom izumu. Edison nakon toga pažnju usmjerenu kinematografiji usmjeruje na drugu stranu vjerujući da je film izum bez budućnosti te je proces projekcije filmske slike na filmsko platno ostao u vještim rukama braće Limijer. Oni, iako nisu bili izumitelji same kinematografije ipak su svijetu podarili prve filmove. Braća Limijer se nakon filma “Poliveni Polivač” i ekonomskog kraha povlače zauvijek iz svijeta kinematografije 1905. godine. Edison, ponesen prvobitnim uspjehom braće Limijer otvara prvi filmski studio na svijetu, koji je kasnije odigrao važnu ulogu u razvoju tehnika filma, kao i u samom stvaranju filmskog studija Holivud.

Kinetoskop

Govoriti o počecima kinematografije znači spomenuti i Žorža Melijesa. Proglašen je mađioničarem kinematografije zbog njegove sposobnosti da odlično transformiše realnost kroz raznovrsne prvobitne filmske efekte, koje je Melijes sam izumio i razvijao. Bio je vrlo inovativan u razvijanju specijalnih efekata. Slučajno je otkrio efekat zaustavljenog kadra (stop motion) 1896. a bio je i jedan od prvih filmskih stvaralaca koji je koristio tehniku duple ekspozicije.

Scena iz Melijesovog filma Putovanje na Mjesec

Već od 1904. godine svijet polako postaje svjestan činjenice da je film postao bitna sila u svijetu trgovine i industijalizacije, te samim tim počinje i prva trka između zemalja poput Italije, Francuske, Engleske i Amerike u pogledu stvaranja što inovativnijih filmova i samih tehnika snimanja. Ova trka jenjava u Evropi tokom godina Prvog svjetskog rata međutim ova pauza u Evropi dovodi do rađanja prve svjetske filmske velesile – Holivuda.

 

Nastaviće se…

O autoru:

Vojin Ćetković rođen je 26. 03. 1996. godine

Osnovnu školu i Gimnaziju završio je u rodnom gradu Ulcinju.

Trenutno je student druge godine novinarskog smjera Fakultera za komunikacije na Ankara Universitetu u Ankari, Turska.

Jedan je od aktivista Seanema filmskog festivala.

Seanema, fundamentalna spona između mladih i kulture

Seanema, fundamentalna spona između mladih i kulture

 

Piše: Lenka Lalović

Kultura u Ulcinju još nije u potpunosti zamrla. A ni neće u skorijem vremenu, imajući u vidu zainteresovanost ulcinjske omladine za (kino)aktivizam i naravno, njihovu ljubav prema sedmoj umjetnosti, filmu.

U početku je bilo teško privući mlade da se u doba, slobodno mogu reći, konfuzija oko shvatanja pravih vrijednosti posvete nečemu novom, uče značaju volonterizma, upoznaju sa ključnim socijalnim pitanjima i njeguju kulturu i umjetnost. Zapravo, sve te stavke, pa i sam stvarni život omladine, su bačeni u enormnu sjenu socijalnih mreža, koje umjesto da budu korisne, danas mladima predstavljaju najčešće slobodno vrijeme iskorišćeno na nekvalitetan način i loš uticaj na samu psihu mladih koji previše brinu o idealno prikazanom životu svojih vršnjaka. U odveć stvorenom generacijskom jazu u modernom, brzom vremenu, mladi imaju svoju virtuelnu realnost kao njegovu posljedicu. Seanema ih ponovo okuplja i stvara vazne spone izmedju generacija, kroz umjetnost i volonterizam.

Kako u takvom dobu vratiti mlade kulturi, druženju i objasniti im da su oni bitni akteri društva, i da volontiranje nije „rad za džabe“, već postojana osnova za oblikovanje jednog kvalitetnog aktiviste i budućeg građanina, koji umije da prepozna falinke društva i da se bori za poboljšanje? Izgleda da se kvalitet uvijek prepozna, pa koliko god trajale „borbe sa vjetrenjačama“. Želja mladih za poboljšanjem, druženjem i kulturom je isplivala, i i dalje pliva, a Seanema Film Fest im je samo omogućio da se aktiviraju i misle izvan granica koje im formalna edukacija pruža. Ukratko rečeno, mladi postaju protagonsiti svoje životne priče. Upravo na tome se zasniva kinoaktivizam Seanema-e i u skladu s tim, teme festivala su socijalna pitanja na koje svi trebaju posebno obratiti pažnju. Korupcija, status žene u današnjem društvu, diskriminacija, multikulturalnost, različitost; i zadnja u kojoj se omladina Ulcinja, ali i cijele Crne Gore posebno pronalazi: emigriranje u bogatije zemlje. „Trbuhom za kruhom“. Seanema kroz nova filmska ostvarenja pokušava da umjetnošću podigne svijest zajednice na veći nivo, da kulturi u našoj zemlji veći značaj i neformalno edukuje mlade da zauzmu svoj stav u rješavanju problema, a ne da bježe tamo gdje ovi problemi postoje u manjoj mjeri ili ne utiču bitno na njihove živote.

Treća edicija festivala je bila posebna, zato što smo, osim lokalnih volontera, ugostili i volontere iz Budve, Tuzi i Podgorice. Time smo stvorili mrežu sa ostalim omladinskim centrima koja će, vjerujem i dalje da se širi i okuplja mlade ispred filmskog platna, par dana, pokraj mora. Svaki težak rad, mukotrpan trud oko organizacije festivala se gleda sa lakoćom kada vidimo rezultate, a to su zadovoljni mladi volonteri iz četiri crnogorske opštine koji zajedničkim snagama rade, druže se i diskutuju o temama bitnih za njih i za naše društvo. Mladi (pogotovo u Ulcinju, i na tu činjenicu sam jako ponosna) teže ka onome što ih ujedinjava, a ne razdvaja. Ako je multikulturalizam pasivan pojam koji samo opisuje i konstatuje različite kulture, interkulturalizam predstavlja aktivnu razmjenu vrijednosti između kultura. Seanema podstiče upravo to i jedan je od dokaza da, bez obzira na nacionalnost, religiju, jezik, mjesto iz kojeg dolaze (bilo grad, bilo ruralno područje), mladi se odlično razumiju i druže jer je njihov zajednički cilj veći od bilo kakvih razlika ili jezičkih barijera. Njihov zajednički cilj je provoditi kvalitetno vrijeme skupa, dijeliti znanja i iskustva, dati svoj doprinos gradu i uživati u umjetnosti. Nikakav novac ne bi mogao kupiti stečeno iskustvo, znanje, zadovoljstvo i druženje.

Na kraju, vjerujem da će Seanema Film Festival i dalje nastaviti uzlaznom putanjom u poboljšanju statusa kulture, i pozivam mlade da nam se pridruže, kako bismo nastavili širiti krug volontera i aktivista, kao i u protekle tri godine. Samu potrebu za održavanjem ovog događaja ne bih trebala više puno ni da obrazlažem. Onome koji zna da „umjetnost imitira život“ su same te tri riječi sasvim dovoljne.

iACT shprehet rreth rëndësisë së informimit të paanshëm nga mediat

iACT shprehet rreth rëndësisë së informimit të paanshëm nga mediat

Në emisionin e realizuar nga TV Teuta, ku diskutohet zhvillimi kulturor në Ulqin, vërejmë mungesë informacioni rreth arritjeve në fushën e kinematografisë gjatë tri viteve të fundit. Me qëllim informimin e plotë, OJQ Unë veproj dëshiron të risjellë në vëmendjen e qytetarëve ulqinakë disa arritje në fushën e zhvillimit dhe promovimit të kinematografisë, të realizuara gjatë periudhës 2015-2017.

Seanema Film Festival organizuar nga OJQ Unë veproj, në shtator të vitit 2015 riktheu kinemanë në ambient të hapur, mbas më shumë se 20 vitesh mungesë. Gjatë tre edicioneve të Seanema, OJQ Unë veproj mori vlerësime pozitive, rrjedhimisht u mbështet nga Ambasada Amerikane në Podgoricë dhe qeveria malazeze, Ministria e Kulturës, Qendra kinematografike dhe Arkivi i Filmit. Gjithashtu, gjatë kësaj periudhe kemi patur mbështetjen e diasporës shqiptare në SHBA, Komunës Ulqin, Organizatës turistike dhe bizneseve lokale.

Nënvizojmë se Seanema vijon bashkëpunimet me festivale të rëndësishëm të rajonit, si Festivali ndërkombëtar për të drejtat e njeriut organizuar nga Akademia Multimediale e Filmit në Tiranë – Marubi, Festivali ndërkombëtar i filmit dokumentar në Beograd – Beldocs dhe Festivali i filmit në Prishtinë – PriFilmFest. Gjithashtu, Seanema ka fituar përkrahjen e njërit prej festivaleve më të suksesshëm të filmit dokumentar në Europë, DokuFest Prizren.

Angazhimi i OJQ Unë veproj nuk kufizohet vetëm te organizimi i festivalit të filmit në Ulqin. Në vijim të angazhimit konkret për të sjellë një frymë të re në Ulqin përmes aktivizmit kulturor, në janar 2017 inicjuam nënshkrimin e Memorandumit të Bashkëpunimit me Qendrën Kulturore Ulqin, i pari i këtij lloji në Mal të Zi. Ky Memorandum ka për qëllim rigjallërimin e jetës kulturore, si edhe sigurimin e kushteve për realizimin e një kalendari vjetor të aktiviteteve të ndryshme kulturoro-artistike dhe edukative. Me këtë rast, informojmë qytetarët se OJQ Unë veproj gjendet ende në pritje të përmbushjes së detyrimeve të palës tjetër nënshkruese të Memorandumit.

Pavarësisht bashkëpunimit të kufizuar, ne vijuam angazhimin duke identifikuar dhe adresuar nevoja reale të qytetarëve të Ulqinit, për shfrytëzimin e hapësirave publike ku ata do të mund te ndjekin një program kulturoro-artistik gjatë gjithë vitit. Për këtë qëllim u angazhuam konkretisht gjatë vitit të kaluar, me krijimin e modelit cinema/arthouse “Art Kino” i cili ka për qëllim modernizimin dhe rikthimin në funksion të kinemasë në Ulqin, projekt ky i prezantuar fillimisht para Ministrisë së Kulturës dhe Qendres kinematografike në Mal të Zi. Kemi bërë hapa konkret drejt jetësimit të projektit “Art Kino”, me anë të ndërgjegjësimit të vazhdueshëm të institucioneve lokale dhe qeverisë malazeze rreth rëndësisë së rikthimit të kinemasë në Ulqin. Së fundmi, me mbështetjen e Komunës Ulqin, Qendrës Kinematografike dhe Arkivit të Filmit në Mal të Zi jemi angazhuar konkretisht për sigurimin e fondeve ndërkombëtare për realizimin e këtij projekti, më saktësisht pranë Komisionit Europian.

Përkushtimi i pashoq i aktivistëve tanë ka mundësuar që OJQ Unë veproj dhe Festivali i Filmit Seanema të prezantohen me një koncept unik dhe të ri për Malin e Zi, kinoaktivizmin. Me krenari e themi atë që e pohojnë edhe bashkëpunëtorët dhe të ftuarit e tri edicioneve të Seanema, që Ulqini po kthehet në një vendtakim të rëndësishëm të artistëve dhe profesionistëve të fushës së filmit, njëkohësisht përfaqësues të kulturave të ndryshme nga rajoni dhe bota, duke promovuar kështu prodhimet më të reja kinematografike dhe shkëmbimin ndërkulturor. Mirëpo, një prej dimensioneve që e karakterizon më së miri dhe për të cilin jemi posaçërisht krenarë është pjesëmarrja si edhe shpirti krijues i të rinjve nga i gjithë Mali Zi dhe rajoni, të cilët vit mbas viti na bashkohen dhe angazhohen vullnetarisht në organizimin e festivalit të filmit në Ulqin.

Duke gjykuar gjendjen sot në Ulqin dhe në Mal të Zi, ku terreni për pjesëmarrjen e të rinjve në aktivitete jopolitike është mjaft i brishtë, gazetarët dhe pjesëtarë të skenës së pavarur kulturore e intelektuale duhet t’i mbështesin, inkurajojnë e jo ti anashkalojnë nismat e këtij lloji. Të nxitur nga ky rast, ju bëjmë thirrje të gjithë gazetarëve, të cilët synojnë që profesionin e tyre t’a ushtrojnë me përgjegjshmëri dhe profesionalizëm, që të informojnë në mënyrë të paanshme publikun rreth aktiviteteve që kanë rëndësi për komunitetin dhe për progresin e përgjithshëm shoqëror.

Planifikimi buxhetor pa pjesëmarrjen e qytetarëve

Planifikimi buxhetor pa pjesëmarrjen e qytetarëve

Më lejoni të risjell në vëmendjen tuaj shqetësimin që u ngrit para disa ditësh nga kolegët e mi, rreth dëgjesës private, që u realizua në kurriz të të drejtave tona, për t`u informuar dhe për të marrë pjesë në procesin e planifikimit buxhetor për vitin 2018.

Praktika e buxhetimit me pjesëmarrje është një mekanizëm që siguron përfshirjen tonë në identifikimin e prioriteteve dhe alokimin e burimeve të financave vendore, në mënyrë që Komuna t’i përgjigjet më së miri nevojave tona. Kjo e drejtë është garantuar nga një sërë dokumentash ndërkombëtar dhe kombëtar, si: Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale, Ligji për buxhetin, Ligji për financat e vetëqeverisjes vendore, Ligji për vetëqeverisjen vendore, Ligji për ratifikimin e Konventës për aksesin në informacion, pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrje dhe aksesin në drejtësi për çështje që kanë të bëjnë me mjedisin (Konventa e Aarhusit) si edhe Ligji për të drejtën e informimit. Statuti i Komunës, gjithashtu, duhet të garantojë buxhetimin me pjesëmarrje, si një praktikë që ndihmon nxitjen e pjesmarrjes dhe transparencën në administrimin e buxhetit.

Ndërkaq, legjislacioni në fuqi, më saktë neni 109 i Ligjit për vetëqeverisje vendore (“Fletorja Zyrtare e Malit të Zi” nr. 88/09, 03/10, 38/12, 10/14, 057/14 dhe 03/16), sanksionon Komunën Ulqin që të përcaktojë mënyrën dhe procedurën e pjesëmarrjes së popullsisë lokale në kryerjen e punëve publike, pra organin që do të jetë përgjegjës për mënyrën e organizimit të dëgjesave publike, afateve, vendit dhe kohës së organizimit.

Të rikthehem te dëgjesa private në Ulqin dhe në Anë të Malit. Në faqen zyrtare të Komunës Ulqin nuk ka patur asnjë njoftim rreth dëgjesës publike për buxhetin për vitin 2018. Shoqëria civile ka munguar dhe pjesëmarrja e rëndësishme qytetare, gjithashtu. Në Anë të Malit, të paktën sipas njoftimeve të banorëve atje, në mungesë informacioni nuk ka patur asnjë të pranishëm.

Natyrshëm lind pyetja. Për cilat grupe interesi janë zhvilluar këto dëgjesa private?

Një qeverisje lokale, e përgjegjshme dhe transparente, qendron pranë qytetarëve, duke organizuar takime në çdo bashkësi lokale, për të diskutuar rreth programeve dhe projekteve që ndikojnë drejtpërdrejtë në mirëqënien e tyre.

Një qeverisje lokale, e përgjegjshme dhe transparente, respekton të drejtën e qytetarëve për informim dhe largmendsh të veprojë në kundërshtim me interesat e tyre.

Një menaxhim i efektshëm financiar ndihmon komunat të transformohen në një vend më të mirë për të jetuar dhe punuar. Për të gjithë qytetarët, pa pèrjashtim.

Së fundmi, pyetja drejtuar zyrtarëve të Komunës Ulqin. Në zbatim të detyrimeve të vendosura nga aktet ligjore, kombëtare dhe ndërkombëtare, a do të informohen qytetarët për një dëgjesë të dytë PUBLIKE, përpara se Buxheti për vitin 2018 të kalojë në votim nga Këshilli Komunal?

U suočavanju sa budžetskim planom koji ne odražava interese građana

U suočavanju sa budžetskim planom koji ne odražava interese građana

Dopustite mi da Vam predočim zabrinutost koju su prije nekoliko dana izrazile moje kolege u vezi javnog saslušanja, koja je sprovedena nauštrb naših prava, da budemo informisani i da učestvujemo u procesu planiranja budžeta za 2018 godinu.

Praksa participativnog budžetiranja je mehanizam koji ima za cilj da omogući naše učešće u identifikaciji prioriteta i raspodjeli lokalnih finansijskih resursa, kako bi Opština najbolje odgovorila na naše potrebe. Ovo pravo garantuje niz međunarodnih i nacionalnih dokumenata kao što su: Evropska povelja o lokalnoj samoupravi, Zakon o budžetu, Zakon o finansiranju lokalne samouprave, Zakon o lokalnoj samoupravi, Zakon o potvrđivanju Konvencije o pristupu informacijama, učešću javnosti u donošenju odluka i pristup pravdi po pitanju životne sredine (Aarhuska konvencija), kao i Zakon o pravu na informacije. I Opštinski statut, takođe, je u obavezi da garantuje participativno budžetiranje kao praksu koja podrzhava promociju učešća i transparentnost u upravljanju budžetom.

U međuvremenu, prema važećem zakonu, odnosno članu 109. Zakona o lokalnoj samoupravi (“Službeni list Crne Gore”, br. 88/09, 03/10, 38/12, 10/14, 057/14 i 03/16), Opština će utvrditi plan učešća građana u donošenju odluka i odrediti organ koji će sprovesti javnu raspravu.

Da se ​​vratimo slučaju javnog saslušanja u Ulcinju i području Ana Malit. Na zvaničnoj internet stranici Opštine Ulcinj nije bilo objave o javnom saslušanju za budžet za 2018. godinu. Civilno društvo nije prisustvovalo ovoj značajnoj raspravi, a izostalo je i učešće građana. Iz Anamalskog područja, prema informacijima dobijenih sa tog područja, zbog odsustva informacija, takođe nije bilo prisutnih građana.

Naravno, postavlja se pitanje: za koje interesne grupe su se izvršile ova javna saslušanja?

Lokalna uprava, koja odgovorno i transparentno djeluje u službi svojih građana, organizuje sastanke u svakoj lokalnoj zajednici u cilju rasprave o programima i projektima koji direktno utiču na građansko blagostanje.

Odgovorna i transparentna lokalna samouprava poštuje pravo građana da budu informisani i nikako ne djeluje suprotno njihovim interesima.

Efikasno finansijsko upravljanje pomaže opštinama da se transformišu u bolje mjesto za život i rad. Za sve građane, bez izuzetka.

Na kraju, upućujem pitanje zvaničnicima Opštine Ulcinj: Za sprovođenje obaveza utvrđenih nacionalnim, međunarodnim i pravnim aktima, hoće li građani biti obaviješteni o DRUGOJ javnoj raspravi prije nego što budžet za 2018. godine pređe na glasanje od strane Opštinskog vijeća?

Autorka: Drita Llolla, Izvršna direktorka NVO Ja djelujem

Rëndësia e mbështetjes së nismave që promovojnë zhvillimin e kulturës qytetare

Rëndësia e mbështetjes së nismave që promovojnë zhvillimin e kulturës qytetare

Para dy ditësh, së bashku me drejtorin e Qendrës Kulturore Ulqin, vendosëm për të konkretizuar diskutimet e nisura nga iACT në shtator të vitit të kaluar, rreth mënyrave për ta ringjallur jetën kulturore në qytet. Në vijim të vlerësimit të kujdesshëm të hapësirave dhe mundësive për bashkëpunim, nënshkruam një model unik Memorandum Bashkëpunimi, të parin e një lloji të tillë, jo vetëm për qytetin e Ulqinit por edhe më gjërë.

Për të qartësuar arsyet e kësaj iniciative, në përgjigje të disa qëndrimeve kundërshtuese si edhe për të evidentuar problematika që historikisht kanë frenuar jetësimin e çdo lloj fryme të re në Ulqin, së pari dua të shprehem rreth qëllimit parësor të sektorit të të cilit i përkas.

Secila prej organizatave joqeveritare mbulon një ose disa fusha të caktuara, krijon dhe implementon programe me vlerë të shtuar dhe të çmuar, me qëllimin për të kontribuar në përmbushjen e nevojave dhe mungesave në komunitet. Mirëpo, dhe pse detyra kryesore e secilit prej nesh që zgjedhim pjesëmarrjen aktive në procese zhvillimore, është që të identifikojmë hapësirat për veprim, para së gjithash, ne duhet të mësohemi të heqim dore nga qasja jo konstruktive ndaj iniciativave që janë jashtë fushës tonë të veprimit ose të përceptimit. Besoj se pikërisht ky fenomen është njëri prej faktorëve që ka kontribuar rëndësishëm në situaten në të cilën ne ndodhemi sot në Ulqin.

Thënë kjo, është i domosdoshëm promovimi i një mendësie të re, gjykuar si nga këndvështrimi i pjesëmarrjes përmbajtësore, nivelit të profesionalizmit gjatë implementimit të programeve, etj. Besoj thellësisht te suksesi i një komuniteti i cili ushqen një frymë inkurajuese për secilin individ ose grup individësh, që zgjedhin t`i implementojnë idetë e tyre inovatore, në mënyrë të përgjegjshme dhe konstruktive, në funksion të së mirës publike. Si komunitet, duhet t`i kushtojmë më shumë vëmendje këtyre aspekteve si dhe t`i hapim rrugë projekteve ambicioze, në rastin konkret projekteve që synojnë zhvillimin e kulturës qytetare.

Së dyti, në sektorin civil në Ulqin prej kohësh nuk pulson “gjak” i ri. Vendi ynë është i etur për një debat të depolitizuar dhe për ide të reja e inovatore, të prezantuara në një terren të pavarur dhe konkurrues. Është e domosdoshme që të krijojmë kushte të përshtatshme për një terren të tillë, i cili nxit shkëmbimin e ideve të reja, e jo ta frenojmë këtë proces duke e kontaminuar me teori të pabazuara konspiracionesh politike dhe psikologjike.

Në vijim, shtroj disa sugjerime për faktorët të cilët në të ardhmën mund të kontribuojnë rëndësishëm në mbështetjen e nismave të reja, të domosdoshme për zhvillimin kulturor të vendit tonë:

– Institucionet lokale dhe qendrore, të cilat duhet të bashkëpunojnë ngushtësisht me qendrat kulturore dhe me sektorin civil, jo vetëm në kuadër të zbatimit të strategjive përmes financimit të projekteve, por edhe gjatë procesit të hartimit te këtyre strategjive.

– Bizneset dhe ndërmarrjet që veprojnë në sektorin e turizmit, çdo investim në projekte kulturore nuk duhet ta konsiderojnë “para e hedhur kot”. Këto investime ndikojnë në pozicionimin e qytetit të Ulqinit në harten e vendeve të rëndësishme dhe konkuruese në rajon nga pikëpamja e ofertës kulturore, rrjedhimisht duke ndikuar në kërkesë të shtuar turistike.

– Diaspora përmes kontributit të saj ka rol të veçantë në ringjalljen e jetës kulturore, si edhe ka rëndësi simbolike në mbështetjen e nismave që nxisin ruajtjen dhe mirëmbajtjen e trashëgimisë kulturore. Parë nga ky këndvështrim, është e domosdoshme vëmendja e saj e vazhdueshme dhe mbështetja e plotë për nismat e reja në territorin ku jetojnë pakicat shqiptare.

– Rëndësia e komunikimit dhe bashkëpunimit të institucioneve dhe organizatave joqeveritare me komunitetin e donatorëve ndërkombëtar.

Së fundmi, uroj fillimin e një kapitulli të ri dhe të mbarë për një vend ku teatri, kinemaja apo qendrat kulturore dhe rinore, do jenë alternativa të zakonshme për zbavitjen dhe edukimin e fëmijëve dhe të rinjve tanë, për një Ulqin më të mirë dhe dinjitoz për të jetuar, për të punuar dhe për të ftuar miq nga qytete dhe vende të tjera.

Shkrim nga Drita Llolla, drejtore ekzekutive e OJQ “Unë veproj” (iACT)